خانه / مقاله / مقاله “ویروس کرونا ضربه‌ی «کیل بیلی» به سرمایه‌داری است و می‌تواند منجر به بازآفرینی کمونیسم شود” اسلاوی ژیژک

مقاله “ویروس کرونا ضربه‌ی «کیل بیلی» به سرمایه‌داری است و می‌تواند منجر به بازآفرینی کمونیسم شود” اسلاوی ژیژک

شیوع رو به گسترش اپیدمی ویروس کرونا از طرفی موجب به­ راه افتادن اپیدمی­‌های وسیعی از ویروس‌های ایدئولوژیکی‌ای  شده‌است که در بطن جوامع ما خاموش و نهفته بودند: اخبار جعلی، تئوری‌های توطئه­‌ی پارانویایی و فوران‌هایی از انواع نژادپرستی.

نیاز موجه پزشکی به قرنطینه، در عرصه­‌ی ایدئولوژی با خود فشار به ترسیم صریح مرزها و قرنطینه‌ی دشمنانی را در پی داشت که تهدیدی برای هویت ما محسوب می­‌شوند.

اما شاید ویروس ایدئولوژیکی دیگر –و البته به ­مراتب مفیدتری– که شیوع خواهد یافت و خوشبختانه ما را آلوده خواهد ساخت ویروس اندیشیدن به یک جامعه­‌ی جایگزین باشد. جامعه‌ای ورای دولت-ملت. جامعه‌ای که خود را در اشکال همبستگی و مشارکت جهانی به واقعیت بدل می‌کند. 
گمانه ­زنی دیگری که این روزها زیاد به ­گوش می‌رسد این است که ویروس کرونا ممکن است بتواند منجر به سقوط حاکمیت کمونیستی در چین شود، درست همان­‌طور که فاجعه‌ی چرنوبیل (بنا به ­قول گورباچف) رخدادی بود که جرقه‌ی پایان­ یافتن کمونیسم شوروی را زد. اما این­‌جا تناقضی وجود دارد و آن این است که ویروس کرونا هم­چنین می­‌تواند ما را وادر به بازآفرینی کمونیسمی بر پایه‌ی اعتماد به مردم و نیز اعتماد به علم کند.
در آخرین صحنه‌ی «کیل بیل ۲» ساخته­‌ی کوئنتین تارانتینو، بئاتریس، بیل شرور را از پا درمی­‌آورد و کشنده­‌ترین فن در تمامی هنرهای رزمی را به او می‌زند؛ “فن انفجار قلب با ضربه­‌ی پنج نقطه‌ای پنجه”. حرکت شامل ترکیبی است از پنج ضربه که از سرانگشتان ضارب به پنج نقطه‌ی فشار مختلف در بدن حریف وارد می‌شود. بعد از اعمال فن کافی است حریف حرکت کند و پنج قدم بردارد. آن­‌وقت است که قلبش در بدنش منفجر می­‌شود و همان­‌جا بر زمین می­‌افتد.
البته این ضربه متعلق به اسطوره­‌شناسی هنرهای رزمی است و در نبرد واقعی تن به تن ناممکن است. اما اگر به فیلم برگردیم بعد از این­‌که بئاتریس این ضربه را به بیل می‌زند، بیل با آرامش رفتار صلح آمیزش را با او حفظ می‌کند، پنج قدم برمی­‌دارد و بعد می‌میرد.
آن­چه که این ضربه را این ­قدر جذاب می‌کند فاصله‌ی زمانیِ بین ضربه­ خوردن و لحظه­‌ی مرگ است: من تا زمانی که به ­آرامی نشسته‌ام می‌توانم گفتگوی دلپذیر و گرمی داشته باشم اما در تمام این مدت می‌دانم آن لحظه­‌ای که شروع به راه­ رفتن کنم قلبم خواهد ترکید و خواهم مرد.
آیا گمانه­ زنیِ کسانی که فکر می­‌کنند اپیدمی ویروس کرونا می­‌تواند منجر به سقوط نظام کمونیستی در چین شود شبیه به این موقعیت نیست؟ مثل یک‌جور “­فن انفجار قلب با ضربه­‌ی پنج نقطه­‌ای پنجه‌ی اجتماعی که بر روی کشورهایی با رژیم کمونیستی انجام شده. این رژیم­‌ها می­ توانند بنشینند و مشاهده کنند و از روی اجبار و حفظ ظاهر به قرنطینه تن دهند، اما کم‌ترین تغییر واقعی در نظم اجتماعی (مثل اعتمادکردن به مردم) به سقوط­‌شان خواهد انجامید.

عقیده­‌ی محتاطانه­‌ی من به مراتب رادیکال­‌تر است. من معتقدم اپیدمی ویروس کرونا یک‌جور “فن انفجار قلب با ضربه­‌ی پنج نقطه‌ای پنجه” است که بر پیکره‌ی سیستم سرمایه­‌داری جهانی وارد شده‌است، و این یعنی دیگر نمی­‌توان از همان راه­‌هایی رفت که تا به­ حال رفته­‌ایم. یک تغییر رادیکال ناگزیر است.
واقعیت تلخ : ما به یک فاجعه نیازمندیم
چند سال پیش فردریک جیمسون نظرمان را به پتانسیل آرمان‌شهری در فیلم­‌هایی جلب کرد که موضوع‌شان فجایع عظیم کیهانی است (مثل شهاب‌سنگ یا ستاره­‌ی سرگردانی که حیات روی زمین را تهدید می­‌کند یا ویروسی که بشریت را از پا درمی‌آورد). چنین تهدیدهای جهانی‌ای منجر به تولد نوعی یکپارچگی جهانی می­‌شوند، تفاوت‌های خُرد، ناچیز و بی­‌معنی می­‌شوند، ما همگی با هم کار می­‌کنیم تا راه­‌حلی بیابیم، و ما اکنون در زندگی واقعی­‌مان در این نقطه ایستاده­‌ایم.
نکته این نیست که نوعی لذت سادیستی از این رنجِ گسترده و منتشر وجود دارد که می­‌تواند به­ کار تأیید و پشتیبانی از انگیزه­‌ها و اهداف شخصی افراد بیاید. برعکس، نکته در یافتن این حقیقت است که ما بدون فاجعه قادر نیستیم در مورد مسائل بسیار پایه‌ای در جامعه­‌ای که در آن زندگی می­‌کنیم بازاندیشی کنیم.
اولین مدل مبهم از چنین هم­‌آرایی و هم­‌سویی در مختصات جهانی، سازمان بهداشت جهانی است که دیگر آن مزخرفات فاضل­ مآبانه­‌ی بوروکراتیک معمول را از آن نمی‌شنویم و به­ جایش هشدارهایی دقیق بدون القای وحشت اظهار می­‌شود. به چنین سازمان­‌هایی باید بیشتر از این­‌ها قدرت اجرایی داد.
برنی سندرز را مخالفانش به­ خاطر حمایت از بیمه­‌ی سلامت عمومی در آمریکا دست می­‌اندازند. آیا درسی که ویروس کرونا به ما می­‌آموزد این نیست که ما امروز بیشتر از هر زمان دیگری باید دست به­ کار به راه­‌انداختن

یک­‌جور شبکه­‌ی بیمه­‌ی سلامت جهانی باشیم؟

ایرج حریرچی، معاون وزارت بهداشت ایران در راستای کم­‌اهمیت جلوه­ دادن بحران اپیدمی کرونا در یک کنفرانس خبری حضور یافت و اعلام کرد که قرنطینه­‌های عمومی ضرورتی ندارد. یک روز بعد او در یک بیانیه­‌ی کوتاه اعتراف کرد که به کرونا مبتلا شده و خودش را در خانه ایزوله کرده‌است. (هرچند در همان مصاحبه­‌ی اول تلویزیونی هم علائم تب و ضعف عمومی در او قابل مشاهده بود). حریرچی اضافه کرد این ویروس دموکراتیک است و بین فقیر و غنی یا دولت‌مرد و شهروند عادی تفاوتی قائل نمی‌شود.
در این­ خصوص حق با اوست. ما همه مسافران یک قایق­‌ایم. به­ سختی می­‌توان کنایه‌ی تند این واقعیت را نادیده گرفت که آن­‌چه همه­‌ی ما را به­‌ گردهم می­‌آورد و به سمت همبستگی جهانی سوق‌مان می­‌دهد خودش را در هیأت زندگی روزمره­‌ای نمایان می­‌کند که یکسره زیر فرمان­‌های اکید به اجتناب از تماس­‌های نزدیک با یک‌دیگر و حتی با خودمان در تنهایی است، و ما فقط با تهدیدهای ویروسی طرف نیستیم، فجایع دیگری در راه‌اند یا همین حالا در حال رخ­ دادن­‌اند. فجایعی مثل خشکسالی­‌ها، امواج گرمایشی، طوفان­‌های ویران‌گر و…
در تمامی این موارد پاسخ وحشت‌زده شدن نیست بلکه تلاش و کاری فوری و سخت­‌کوشانه است برای به­ وجودآوردن نوعی هم‌آرایی و هم­‌سویی جهانی موثر.

آیا ما فقط در واقعیت مجازی ایمن خواهیم بود؟
اولین توهمی که باید از شر آن خلاص شد همانی است که رئیس جمهور آمریکا دونالد ترامپ در دیدار اخیرش از هند اظهار کرد. او گفت اپیدمی به­ زودی عقب­‌نشینی خواهد‌کرد و ما فقط باید منتظر لحظه­‌ی توقف کامل آن باشیم. بعد از آن زندگی به­ روال عادی بر‌خواهد گشت. برخلاف این امیدهای واهی، اولین چیزی که باید پذیرفت این است که تهدید و خطر به این راحتی­‌ها رفتنی نیست. حتی اگر این موج اخیر فروکش کند باز در آینده به اشکالی تازه و چه­ بسا خطرناک­‌تر باز خواهد گشت. به همین­ دلیل می­‌توان انتظار داشت که اپیدمی­‌های ویروسی به­ شدت بر بنیادی­‌ترین تعاملات ما با مردم دیگر و اشیای پیرامون­‌مان از جمله با بدن خودمان تأثیر بگذارند: از لمس چیزهایی که ممکن است حامل آلودگی باشند اجتناب کنید، دستگیره­‌ها را لمس نکنید، از نشستن بر روی نشیمن­‌گاه توالت­‌های عمومی و نیمکت­‌های همگانی خودداری کنید، از بغل ­کردن یک‌دیگر و دست­ دادن با هم خودداری کنید. حتی باید نسبت به ژست­‌های حساب­ نشده و ناخودآگاه­‌مان هم بیشتر مراقب باشیم: بینی خود را لمس نکنید و چشمان‌تان را با دست نمالید.
بنابراین تنها دولت و کارگزاری­‌های دیگر نیستند که ما را کنترل خواهند کرد. ما هم­چنین باید یاد بگیریم خودمان را کنترل و به انضباطی پایبند کنیم.
ممکن است به نظر برسد که تنها جای ایمن، واقعیت مجازی خواهد بود و آزادانه جا­به­‌جاشدن در فضایی گشوده به جزایری محدود خواهد شد که در تملک افراد فوق ثروتمند است.
اما حتی در این‌جا، در سطح واقعیت مجازی و اینترنت هم باید به خودمان یادآور شویم که در دهه­‌های اخیر واژه­‌های “ویروس” و “وایرال (به­ معنای ویروسی)” بیشتر برای تعریف ویروس­‌های دیجیتالی‌ای به‌کار برده شده است که فضای وب ما را آلوده می­‌کردند و ما دست­ کم تا پیش از آزادشدن قدرت تخریب­‌گرشان (بخوانید تخریب اطلاعات یا هارد درایوهای ما) از آن­ها بی­‌اطلاع بودیم. آن­چه امروز شاهد آن هستیم بازگشتی پر‌قدرت به­ معنای تحت­ اللفظی و اصلی این واژه است: آلودگی­‌های وایرال(ویروسی)، در هر دو بُعد واقعی و مجازی از دستی به دست دیگر منتقل می­‌شوند.

بازگشت به جان­ گرایی کاپیتالیستی
پدیده­‌ی عجیب دیگری که می‌توان مشاهده کرد بازگشت پیروزمندانه‌ی جان­‌گرایی کاپیتالیستی است. بازگشت این تصور که پدیده­‌های اجتماعی مثل بازارها یا سرمایه­‌ی مالی موجوداتی زنده­‌اند. خواندن مطالب مختلف منتشرشده در رسانه­.های جریان ­اصلی­‌مان این تأثیر را القا می­‌کند که آن­‌چه باید واقعاً نگران­‌مان کند نه آن هزاران انسانی است که تاکنون جان خود را از دست داده­‌اند (و نه هزاران انسان دیگری که خواهند مرد)، بلکه آن­‌چه به­‌واقع نگران­ کننده است این واقعیت است که “بازارها دارند ناآرام و بی­‌ثبات می­‌شوند”.  ویروس کرونا به ­نحوی فزاینده در حال بر‌هم زدن جریان آرام بازار جهانی است و آن­‌طور که به­ گوش می‌رسد نرخ رشد ممکن است در حدود دو تا سه درصد سقوط داشته باشد.
آیا این­‌ها همه بر این واقعیت صحه نمی­‌گذارند که نیاز فوری ما سازماندهی مجدد اقتصاد جهانی به­ شکلی است که دیگر طفیلیِ ساز و کارهای بازار نباشد؟ البته این­‌جا درباره­‌ی کمونیسم به ­شیوه­‌ی از رواج افتاده و کهنه­‌اش صحبت نمی­‌کنیم. بلکه تنها در مورد نوعی سازماندهی جهانی حرف می­‌زنیم که بتواند اقتصاد را کنترل و تنظیم کند و در عین­ حال بتواند سلطه و اقتدار دولت-ملت­‌ها را در مواقع لزوم محدود سازد.
با توجه به سابقه‌ی جنگ، کشورها در گذشته توانسته­‌اند به چنین کاری دست بزنند و امروز همه­‌ی ما به­ نحوی موثر در رویارویی نزدیک با وضعیت یک جنگ پزشکی هستیم.
در ضمن نباید بترسیم از این­‌که به چند مورد از عوارض جانبی سودمندی بپردازیم که اپیدمی ویروس کرونا می­‌تواند مثل پتانسیلی آن ­را با خود به­‌همراه داشته باشد. یکی از نمادهای اپیدمی، مسافران گرفتارشده(یعنی در قرنطینه) در کشتی­‌های عظیم دریاپیما است. وسوسه می‌شوم بگویم ویروس کرونا ما را از شرّ وقاحت و زشتی چنین کشتی­‌هایی خلاص می­‌کند. (فقط باید حواس­ جمع باشیم که سفر به جزایر دورافتاده یا مناطق سیاحتیِ منحصربه­ فرد دوباره بدل به امتیاز عده‌ای ثروت‌مند نشود، چنان­‌که سفر با هواپیما در دهه­‌های پیشین چنین امتیازی محسوب می‌شد). تولید ماشین هم به­ شکلی جدی تحت تأثیر ویروس کرونا قرار گرفته است که چندان هم بد نیست و ممکن است وادارمان کند به جایگزین­‌هایی برای تعلق خاطر وسواس­‌گونه­‌مان به وسایل نقلیه­‌ی انفرادی بیندیشیم. چنین فهرستی را می­‌توان ادامه داد.
ویکتور اوربان، نخست وزیر مجارستان در سخنرانی اخیرش اظهار کرد “چیزی به نام لیبرال وجود ندارد، لیبرال چیزی نیست جز یک کمونیست تحصیل­‌کرده”.
اگر برعکس‌اش صادق باشد چه؟ اگر بگوییم “لیبرال‌ها” همه‌ی آن کسانی هستند که دغدغه‌ی آزادی دارند و “کمونیست­‌ها” کسانی هستند که می­‌دانند تنها راه حفظ­ کردن این آزادی از تغییرات رادیکال می‌گذرد، چراکه سرمایه­‌داری جهانی دست به ­گریبان یک بحران است، آن­گاه می‌توان گفت امروزه­ روز آن کسانی که خود را هنوز کمونیست می­‌دانند لیبرال­‌هایی تحصیل‌کرده­‌اند. لیبرال­‌هایی که به­ شکلی جدی مشغول مطالعه و کاوش پیرامون این واقعیت­‌اند که چرا ارزش­‌های لیبرالی ما امروز این­‌چنین تهدید می­‌شوند. لیبرال­‌هایی که از این حقیقت آگاه شده­‌اند که تنها تغییری رادیکال قادر است آنان را نجات بخشد.

اسلاوی ژیژک – مترجم: تایماز افسری

منابع: www.rt.com
www.thesis11.com

درباره‌ی تیم تحریریه آنتی‌مانتال

تیم تحریریه آنتی‌مانتال بر آن است تا با تولید محتوای ادبی و انتشار آثار همسو با غنای علمی، هرچند اندک در راستای ارتقای سطح فرهنگی جامعه سهیم باشد. امیدواریم که در این مسیر با نظرات و انتقادات خود ما را همیاری‌ کنید.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *